بورس اوراق بهادار، بورس کالای ایران

دانلود پایان نامه

ر موقوف علیهم
رایج ترین تقسیم بندی موجود تقسیم وقف به اعتبار موقوف علیهم است. بر این اساس وقف به وقف خاص و وقف عام تقسیم می‌شود. در وقف خاص موقوف علیهم آن افراد محصور و معین هستند در حالی که موقوف علیهم در وقف عام کلی با مصادیق متعدد و حتی غیرمحصور می‌باشند. برای مثال وقف بر اولاد وقفی خاص بوده و وقف بر فقرا وقف عام است. در وقف عام گاه به جای آنکه موقوف علیه شخص باشد جهت مورد نظر ذکر می‌شود که در این صورت بدان وقف جهت نیز می‌گویند مانند وقف برای مساجد و یا وقف برای مدارس.
ب: تقسیم وقف به اعتبار نوع استفاده از مال موقوفه
تقسیم بندی حائز اهمیت دیگرتقسیم وقف به اعتبار نوع استفاده از مال موقوفه است تقسیم وقف بر دو نوع وقف انتفاع و وقف منفعت بر همین اساس است. نظر واقف از وقف در وقف انتفاع تحصیل درآمد مادی نمی‌باشد، مانند احداث مسجد در زمین ملکی خود، حال آنکه در وقف منفعت نظر واقف از آن تحصیل درآمد باشد تا درامد حاصله در مصرف معلومی هزینه شود، مانند وقف مغازه برای حفظ یا اداره مسجد.۲۹
ج: تقسیم وقف به اعتبار نوع مدیریت موقوفه
امروزه به منظور سهولت در شناسایی و اداره اوقاف تقسیم بندی دیگری مطرح شده است که بر اساس آن واقف به وقف متصرفی و وقف غیرمتصرفی تقسیم می‌شود. وقف متصرفی موقوفانی را شامل می‌گردد که اداره آنها مستقیماً بر عهده سازمان اوقاف و امور خیریه است۳۰ وقف غیرمتصرفی وقفی است که به وسیله‌ی متولیان قانونی خود و صرفاً با نظارت استصوابی سازمان اوقاف اداره می شود.
در ماده ۱۱ قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و همچنین در ماده ۵، ۲۰، و ۳۰ آیین نامه اجرایی آن نیز به این تقسیم بندی اشاره شده است. مطابق تبصره ۲ ماده ۲۰ ایین نامه اجرایی قانون فوق الذکر، موقوفات و اماکنی که از طرف سازمان حج و اوقاف و امور خیریه دارای امنای منصوب هستند در حکم موقوفه متصرفی می‌باشند.
گفتار سوم: تعریف و تاریخچه اوراق بهادار
در بند اول این گفتار ابتدا مفهوم اوراق بهادار را بررسی خواهیم نمود و سپس در بند دوم به ذکر تاریخچه اوراق بهادار و بازار بورس اوراق بهادار می‌پردازیم.
بند یک: مفهوم اوراق بهادار
اوراق بهادار ترکیبی است از دو واژه “اوراق” و “بهادار”. اوراق که جمع ورق است در لغت به معنی برگ، و قطعه کاغذ آمده است. و بهادار در لغت به معنای قیمتی و دارای قیمت است.۳۱
در اصطلاح مادی و حقوقی برای اوراق بهادار تعاریف متعددی ارائه شده است. برخی معتقدند “اوراق بهادارعبارتند از اوراقی که نماینده مشارکت در موسسه یا قرضه طویل المدتی بوده و قابل معامله می‌باشند۳۲ اوراق بهادار نه تنها معرف حق هستند بلکه امروزه این حق با سند توأم شده و خود سند دارای ارزش مخصوصی می‌باشد به طوریکه اوراق بهادار به طور مستقل صرف نظر از حقی که معرف آن هستند مال منقول محسوب می‌شوند. اوراق بهادار به طور اعم شامل اسکناس و کلیه اسناد تجارتی می‌گردد ولی امروزه به طور اخص منظور از اوراق بهادار سهام و برگه‌های قرضه می‌باشد که اغلب در بورس مورد معامله قرار می‌گیرند. به این طریق اسکناس… جزء اوراق بهادار منظور نمی‌شوند”۳۳
اوراق بهادار به دارایی نامشهود نیز تعبیر شده است؛ ورقه با ارزش و قابل مبادله‌ای که به جهت اعتبار دولت یا سندیت از یک دارایی مشهود (فیزیکی) ارزش مبادلی پیدا کرده است. بر اساس این تعریف مشهورترین اوراق بهادار، پول کشورها، چک‌های مسافرتی، چک‌های بانکی، اعتبارنامه ها، سفته، برات، اوراق سهام، اوراق قرضه و اسناد خزانه هستند.۳۴
قانونگذار نیز اوراق بهادار را تعریف کرده است.در بند ۲ ماده ۱ قانون تأسیس بورس اوراق بهادار مصوب ۱۳۴۵ اوراق بهادار بدین شرح تعریف شده بود: “اوراق بهادار عبارت است از سهام شرکت‌های سهامی و اوراق قرضه صادر شده از طرف شرکتها و شهرداری‌ها و موسسات وابسته به دولت و خزانه داری کل که قابل معامله و نقل وانتقال باشد”
با گسترش فعالیت‌های اقتصادی و پیدایش ابزارهای مالی جدید، قانونگذار در قانون جدید بازار بورس اوراق بهادار تعریف جامع‌تری از اوراق بهادار ارائه داد و در بند ۲۴ ماده ۱ آن مقرر داشت: “هر نوع ورق یا مستندی است که متضمن حقوق مالی قابل نقل و انتقال برای مالک عین و یا منفعت آن باشد…”
این تعریف،تعریفی جامع و پسندیده است اما شایان ذکر است که در بحث ما اوراق بهادار به اوراق بهادار قابل معامله در بازار بورس محدود شده و معنای وسیع اوراق بهادار که شامل پول و… می‌شود را در برنمی‌گیرد.
البته برداشت عرف امروز نیز از اوراق بهادار به اوراق بهادار قابل معامله در انواع بازار بورس محدود می‌شود.
اوراق بهادار در یک تقسیم بندی به سهام، ابزارهای بدهی و ابزارهای مشتقه تقسیم می‌شود. سهام معمول‌ترین و عمده ترین اوراق بهاداری است که در بازار بورس مبادله می‌شود. دسته دوم ابزارهای بدهی می‌باشند که ناشر پس از صدور این اوراق، بدهکار خریداران آنها می‌شود که اوراق مشارکت و اوراق مسکوک از این دسته‌اند.
ابزارهای بدهی به طور معمول با عنوان اوراق قرضه در دنیا شناخته شده‌اند که طبق آن افراد سرمایه خود را به شرکت قرض می‌دهند و ناشر متعهد می‌گردد در سررسید معین که در این اوراق مشخص شده است، سود سرمایه را به فرد بازپس گرداند. اما اوراق قرضه به دلیل جنبه‌ی ربوی آنها در ایران مبادله نمی‌گردند و اوراق مشارکت به عنوان جایگزین این اوراق
و ابزاری که فاقد شبهه ربا، وارد بازار بورس شده است. دسته سوم نیز ابزارهای مشتقه اند که به خودی خود ارزش نداشته و ارزش آن از ابزارهای دیگر گرفته می‌شود مانند قراردادهای آتی و قراردادهای اختیار معامله. این دسته از ابزارها به عنوان ابزارهای پوشش ریسک نیز شناخته شده‌اند.۳۵
برای آشنایی بیشتر با اوراق بهادار لازم است تا به تاریخچه بازار بورس اوراق بهادار اشاره‌ای داشته باشیم.
بند دوم: تاریخچه بازار بورس اوراق بهادار
با گسترش فعالیت‌های تجاری مسأله ی تأمین مالی همواره فعالیت شرکت های تجاری و پروژه‌های صنعتی و کلان را با محدودیت مواجه می‌ساخت. در همین راستا بود که فکر ایجاد روش‌های جدید برای تأمین مالی به وجود آمد. یکی از این روش‌ها ایده ی شرکت های سهامی بود گفته شده است که تجربه اولین شرکت سهامی به سال ۱۵۵۳ در روسیه مربوط می‌شود.۳۶ پیدایش شرکت های سهامی نیازهای جدیدی را با خود به همراه داشت به همین دلیل همانطور که مکانی برای مبادله کالا به نام بازار وجود داشت که در آن دارایی‌های واقعی مورد معامله قرار می‌گرفت، بازارهایی نیز به منظور مبادله دارایی های مالی شکل گرفت. بازار بورس یکی از انواع این بازارها می‌باشد که به طور کلی به سه دسته تقسیم می‌شود؛ بورس اوراق بهادار، بورس کالا و بورس پول‌های خارجی.۳۷
در ایران به دنبال تحولات اقتصادی دهه ۱۳۴۰ و توجه به اقتصاد مبتنی بر بازار و همچنین افزایش فعالیت‌های صنعتی که به تأمین مالی نیاز داشت مسأله ایجاد بازار بورس اوراق بهادار مطرح شد. قانون اولیه آن توسط مجلس شورای ملی در اردیبهشت ماه ۱۳۴۵به تصویب رسید و در بهمن ماه ۱۳۴۶ با پذیرش سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران، شرکت نفت پارس، اوراق قرضه دولتی، اسناد خزانه و اوراق قرضه عباس آباد، رسماً آغاز به کار کرد. با گسترش فعالیت بازار بورس اوراق بهادار ایران، نواقص قانون سال ۱۳۴۵ آشکار شد. به همین دلیل در تاریخ ۱/۹/۱۳۸۴ قانون جدید اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسید (که در این تحقیق از آن با عنوان قانون بازار یاد می‌کنیم)
مطابق بند ۳ ماده ۱ قانون بازار، بورس اوراق بهادار “بازاری متشکل و خودانتظام است که اوراق بهادار در آن توسط کارگزاران و یا معامله گران طبق مقررات این قانون مورد دادوستد قرار می‌گیرد. بورس اوراق بهادار در قالب شرکت سهامی عام تأسیس و اداره می‌شود”
بازار بورس اوراق بهادار دارای دو بازار اولیه و ثانویه می‌باشد. بازار اولیه مطابق بند ۹ ماده ۱ قانون بازار “بازاری است که اولین عرضه و پذیره نویسی اوراق بهادار جدید الانتشار در آن انجام می‌شود و منابع حاصل از عرضه اوراق بهادار در اختیار ناشر قرار می‌گیرد” بازار ثانویه مطابق بند ۱۰ همان قانون “بازاری است که اوراق بهادار پس از عرضه اولیه در آن مورد داد و ستد قرارمی‌گیرد” بازار مشغله نیز “بازاری است که در آن قراردادهای آتی و اختیار معامله مبنی بر اوراق بهادار یا کالا دادوستد می‌شود”
در بازار بورس مطابق بند ۳ ماده ۱ قانون بازار، معاملات با واسطه کارگزاران صورت می‌گیرد بدین معنا که شخص برای خرید و فروش اوراق بهادار خود ابتدا باید به شرکت‌های کارگزاری مراجعه کرده و پس از دریافت کد اختصاصی خود، از طریق سفارش خرید و یا فروش به کارگزار و یا با استفاده از همان کد دریافتی از شرکت کارگزاری از طریق وب سایت مخصوص معاملات سهام اقدام به خرید و فروش اوراق بهادار نماید. کارگزار در بند ۱۴ قانون بازار بدین شرح تعریف شده است: “شخص حقوقی است که اوراق بهادار را برای دیگران و به حساب آنها و یا به نام و حساب خود معامله می‌کند”
آغاز به کار بورس کالای ایران نیز با تصویب بند ج ماده ۹۵ قانون برنامه سوم توسعه و بند الف قانون برنامه چهارم توسعه مطرح شد که طی آن شورای عالی بورس موظف به تشکیل و گسترش بورس های کالا در ایران گردید. در شهریور مااه ۱۳۸۲ سازمان کارگزاری بورس فلزات تهران به عنوان اولین بورس کالا کشور فعالیت خود را آغاز کرد. بعد از تصویب قانون بازار اوراق بهادار مصوب ۲۴/۹/۱۳۸۴ سازمان کارگزاران بورس فلزات تهران و سازمان کارگزاران بورس کالای کشاورزی منحل گردید و به موجب ماده ۵۸ این قانون شرکت بورس کالای ایران فعالیت خود را از ابتدای مهر ماه ۱۳۸۶ آغاز کرد. در بورس کالای ایران انواع محصولات صنعتی و معدنی، فرآورده‌های نفت و پتروشیمی و کشاورزی در قالب معاملات نقد، نسیه، سلف و ابزارهای مشتقه از جمله قراردادهای آتی معامله می‌شود.
با توسعه صنعت و تجارت و لزوم تجمیع سرمایه های کوچک روز به روز بر تعداد سرمایه گذاران در بازار بورس افزوده می‌شود. فعالیت بازار بورس از شاخصه‌های پیشرفت اقتصادی یک کشور به حساب می‌آید و سرمایه گذاری گسترده در این بازار سبب شده تا اهمیت اوراق بهادار در کشورهای پیشرفته از سرمایه غیرمنقول نیز بیشتر شود.۳۸ امروزه بسیاری از مردم بخش عمده‌ای از سرمایه خود را در بورس سرمایه گذاری می‌کنند. در ایران نیز سرمایه گذاری در بورس به نحو گسترده‌ای موردتوجه قرار گرفته است و حتی افراد با سرمایه کم نیز در بورس فعالیت می‌کنند.
گسترش سرمایه گذاری در بورس سبب شد تا مسأله وقف سهام مطرح گردد زیرا ملاحظه شد که برخی افراد قسمت اعظمی از ثروت خود را در قالب اوراق بهادار به ویژه سهام دارند که ممکن است به وقف آن تمایل داشته باشند. در نتیجه به منظور سهولت در اقدام خیرین جهت وقف سهام، مسأله در دستور کار کم
یته فقهی بورس قرار گرفت که در فصل دوم به تفصیل بدین مسأله خواهیم پرداخت.
کمیته فقهی بورس کمیته‌ای است که به استناد بند ۱۳ ماده ۷ قانون بازار و همچنین تشکیلات مصوب ۸/۹/۸۵ هیئت وزیران در خصوص تشکیل کمیته‌های تخصصی هیئت مدیره دستورالعمل تشکیل و فعالیت آن در تاریخ ۲۳/۲/۱۳۸۶ به تصویب هیئت مدیره سازمان بورس رسید. برطبق بند ب ماده یک دستورالعمل مذکور، مأموریت کمیته عبارت است از بررسی و ارائه نظر شرعی راجع به ابزارها، بازارها و نهادهای مالی در بازارهای مالی کشور و ارائه پیشنهادات اصلاحی لازم. برطبق ماده ۱۰ این دستورالعمل وظایف کمیته نیز به شرح ذیل است:
۱- ارزیابی ابزارهای مالی جدید و پیشنهادی برای استفاده در بورس‌ها و بازارهای خارج از بورس از دیدگاه فقهی
۲- بررسی شبهات فقهی در مورد ابزارهای مالی و ارائه راه‌حل‌های مناسب
۳- ارزیابی ابزارهای مالی در مقام عمل به منظور اطمینان از حسن اجرای آنها
۴- طراحی ابزارهای مالی اسلامی برای بازار سرمایه کشور و پیشنهاد آن به هیئت مدیره سازمان
۵- همکاری با کمیته‌ها و شوراهای مشابه در سایر سازمان‌های داخلی و خارجی
۶- همکاری در توسعه و گسترش برنامه‌های ‌آموزشی وانتشارات علمی در زمینه مالی اسلامی
۷- همکاری در برگزاری نشست‌های علمی در زمینه مالی اسلامی
۸- بررسی ابعاد فقهی مسائل بازار سرمایه
۹- انجام سایر موارد ارجاعی سازمان در راستای مأموریت کمیته۳۹
مبحث دوم: مبانی
در این مبحث به بررسی مبانی وقف و اوراق بهادار می‌پردازیم. شرح مبانی هرچند به طور اجمالی، سبب خواهد شد تا نگرش صحیح تری نسبت به امکان سنجی وقف اوراق بهادار داشته باشیم. به همین خاطر در گفتار اول مبانی وقف را بررسی می‌کنیم و در گفتار دوم اشاره ای به مبانی اوراق بهادار خواهیم داشت.
گفتار اول: مبانی وقف
مبانی وقف مبحثی گسترده می‌باشد اما در این نوشته صرفاً به طور خلاصه به آن خواهیم پرداخت. گفته شده است که وقف پیش از تشریح از سوی پیامبر (ص) نیز میان مردم وجود داشته که با نامی غیر از وقف متداول بوده است. برای مثال مساجدی مانند مسجد الحرام و مسجد الاقصی وجود داشته‌اند که ملک کسی نبوده و منافع آنها متعلق عبادت کنندگان بوده است.۴۰
دانستیم که وقف از روایت حبس الاصل و سبل الثمره از رسول اکرم (ص) گرفته و بسط داده شده است۴۱ بنابراین ریشه اصلی وقف از این حدیث نبوی است ک در آن واژه حبس ذکر شده است و بر همین اساس نیز وقف را به معنای نگه داشتن اصل سرمایه و هزینه کردن درآمد در راه خدا معنا کرده‌اند۴۲ از وقف در متون احادیث به صدقه نیز یاد شده است. برای مثال در روایتی که از امام صادق علیه السلام نقل شده است صدقه در

دیدگاهتان را بنویسید