روزنامه‌نگاری علم در ایران- قسمت 11

در حال حاضر فدراسیون 47 عضو اصلی و 3 عضو وابسته دارد و دبیرخانه آن در مرکز شهر مونترال کبک کانادا واقع شده است. (فدراسیون جهانی روزنامه‌نگاران علم، 2014)
لازم به توضیح است که اعضای اصلی فدراسیون، انجمن‌های ملی و گروه‌های روزنامه‌نگاری علم هستند و به دلیل فقدان چنین انجمنی در کشورمان، ایران به عضویت فدراسیون در نیامده است.
انجمن ترویج علم ایران، یکی از پیشگامان ترویج روزنامه‌نگاری علم در ایران است که در آن کمیته‌ای تحت عنوان علم و رسانه تشکیل شده است. یکی از اهداف اصلی تشکیل این کمیته، سامان‌دهی وضعیت روزنامه‌نگاری علم در ایران عنوان شده است. انجمن ترویج علم ایران، هرسال در هفته ترویج علم(در ماه نوامبر) نشستی با حضور روزنامه‌نگاران علم تحت عنوان «رسانه و ترویج علم» برگزار می‌کند.
همچنین کارگاه روزنامه‌نگاری علم[44] در تاریخ 5 و 6 آذرماه 1393 (23و 24 نوامبر 2014) به همت انجمن ترویج علم ایران، و با مشارکت دفتر منطقه‌ای یونسکو در تهران، و کمیسیون ملی یونسکو- ایران، با تدریس پرفسور فاکسون باندا[45] متخصص روزنامه‌نگاری علم در یونسکو در محل کاخ سعدآباد تهران برگزار گردیده است.

    1. بخش دوم مرور مفاهیم

در این بخش ابتدا مفاهیم مرتبط با علم مرور می شود و سپس به مرور مفاهیم مرتبط با روزنامه‌نگاری می پردازیم.
2-2-1 مفاهیم مرتبط با علم
1-1-2-2 علم
واژه‌نامه علوم و فناوری[46] سه تعریف زیر را از علم آورده است:

  1. مشاهده نظام‌مند اتفاقات و شرایط طبیعی برای کشف حقایقی درباره آنها و فرمول‌بندی قوانین و اصول بر اساس حقایق به دست آمده؛
  2. شاخه‌ای از دانش که بر عینی بودن و تعامل مشاهده با آزمایش استوار است؛
  3. پیکره سازمان یافته‌ای از دانش که از یک مطالعه علمی حاصل می‌شود .

واژه نامه لانگ من[47] نیز در تعریف علم می‌نویسد: دانش درباره جهان (به ویژه مبتنی بر آزمون و تجربه) و حقایقی که قابل اثبات هستند (Longman dictionary).
واژه science که کلمه«علم» در ایران در برابر آن پذیرفته شده است، به مجموعه‌ای از فعالیت‌های اندیشگی و عملی اطلاق می شود که مطالعه سامان‌مند ساختار و رفتار جهان فیزیکی و طبیعی را از راه مشاهده و آزمایش در بر می‌گیرند (وحیدی، 27: 1388).
ریشه واژه امروزین science به انگلیسی میانه و از راه فرانسوی قدیم به کلمه لاتین scientia از ریشه scire به معنای «دانستن» ختم می‌شود (Merriam Webster, 2007).
منوچهر محسنی سه دیدگاه متفاوت درباره علم را توضیح می‌دهد: اولین دیدگاه در نظر گرفتن علم به عنوان مجموعه‌ای از دانش‌های مورد تایید است که شامل تئوری‌ها، مشاهدات و یافته‌های تجربی است که حداقل به صورت موقتی در یک رشته و زمان معینی توسط دانشمندان پذیرفته شده است، و تشکیل‌دهنده مبانی آن چیزهایی است که در آن زمینه معین انتشار یافته است. دیدگاه دوم مبتنی بر در نظر‌گرفتن علم به عنوان فرآیندهایی است که در جهت دست یافتن به اطلاعات و واقعیات مورد استفاده است و مفهوم آن این است که دانش علمی در پرتو رعایت مجموعه‌ای از قوانینی به دست می‌آید که برخی از آنها ثابت است و برخی دیگر قابل تغییر. در مجموع پذیرش این الزامات سبب می‌شود که علم واقعیتی قابل اتکا و تایید به حساب آید. از نظر دیدگاه سوم علم یک واحد تولید اجتماعی است، مجموعه‌ای از فرهنگ یا سنت و یا دسته‌ای از چارچوب‌ها و قالب‌های اجتماعی که توسعه، پذیرش و ارتباط دانش را امکان پذیر می‌سازد (محسنی، 17:1372).
مبارگا و فلوری[48] در درس پنجم از درسنامه آنلاین فدراسیون جهانی روزنامه‌نگاران علم می‌نویسند:
« آگاهی و دانش علمی درصدد درک طبیعت عناصر هدفمند و بنیان‌های جهانی است که ما در آن زندگی می‌کنیم. این نوع از دانش نتایج ویژه و خاص خود را نیز به همراه می‌آورد. دانشمندان گزاره‌ها و ادعاهای خود را بر مبنای توجیهات منطقی ارائه می‌کنند. کامل‌ترین رویکرد علمی ارائه برهان و اثبات آن است. یک برهان و اثبات یک استدلال کامل و شفاف است و در علم این استدلال و اثبات آگاهی به شیوه‌ای عملگرایانه ارائه می‌شود. اثبات و استدلال نتایج را با قطعیت مشخصی بیان کرده و امکان توسعه و عمومی کردن آن را فراهم می‌آورد و در نهایت به امکان پیش‌بینی منجر می‌شود. این نماد و شاخص علم مدرن است که آن را از علوم قدیمه متفاوت می‌سازد.» (مبارگا و فلوری، 1392).
البته در ایران، سابقه استفاده از مفهوم علم، بیشتر از سابقه علم تجربی مدرن است. چیزی که در روزنامه‌نگاری علم، موضوع قرار می‌گیرد علم تجربی مدرن است و از این حیث باید میان این علم و مفاهیم قدیمی‌تر علم در ایران تمایز قائل شد.
علم مدرن با شک و تردیدهای ساختارمند آغاز می2شود. همان چیزی که جامعه‌شناس آمریکایی رابرت.کی.مرتون آن را شک‌گرایی سازمان‌یافته می‌نامد. علم مدرن در قرن 17 و همزمان با دوره نوزایی یا رنسانس اروپا ظهور پیدا کرد و بر اساس مشاهده پدیده‌ها استوار بود . علم حقایق و گزاره‌های مختلف را با آزمودن آنها راستی آزمایی می‌کند. به همین دلیل هم هست که علم به آزمایشگاه و ابزارهایی برای مطالعات خود نیاز
دارد. فرقی نمی‌کند که سوژه مورد مطالعه کوچک‌ترین ذرات جهان باشند و یا کلیت جهان. علم، روش‌شناسی‌های دقیق و سخت‌گیرانه‌ای را با ابزارهای قابل اعتماد طراحی می‌کند تا مدارکی را به دست آورد که با کمک آن فرضیات و نظریات را تایید و یا رد کند. دانش، روش‌شناسی خود را ارتقا می‌دهد و به بازآزمایی استدلال‌ها و برهان‌های خود می‌پرازد.
در حالت ایده‌آل علم تجربی، مستقل از فردی است که مشاهده را انجام داده و یا آزمایشی را طراحی می‌کند. این علم بی‌طرف و غیرشخصی است و با واقعیت مشاهده شده و دیگر دانش‌های تایید شده سازگار است.
علم، در شرایط ایده‌آل خود، نتایج شفاف، منطقی و خالی از ابهامی را ارائه می‌کند. اعتبار و صحت این نتایج را می‌توان به کمک استدلال و خرد مورد تایید یا رد قرار داد. نتایج علمی باید از آزمون‌های سخت‌گیرانه موفق وسربلند بیرون بیایند، که این همان روش عقلانیت علمی را بیان می کند.
علم مدرن حقایق را از واقعیت‌ها استخراج می‌کند و آنها را با بررسی‌های روش‌مند مورد ارزیابی قرار می‌دهد. آزمون‌ها می‌گویند چکونه اجسام و پدیده‌ها را باید اندازه‌گیری کرد، هر چیزی چقدر وزن دارد، چقدر دوام دارد، در چه جهتی در حال حرکت است و امثال آن. آزمون این داده‌ها را ریاضیات در اختیار ما قرار می‌دهد.
محمد توکل در مورد ارزش‌های فرهنگی علوم جدید می‌نویسد: ارزش‌های فرهنگی‌ای که در دوره اخیر تاریخی رشد کردند و در مساعدت به فهم ظهور جهان بینی علمی جدید اهمیت ویژه‌ای دارند، به طور خلاصه عبارتند از:

  1. عقلگرایی: رشد و تظریف ابزار منطقی و به ویژه ریاضی، استدلال و تعقل.
  2. تجربه‌گرایی[49]: تاکید فزاینده بر مشاهده (علمی) و آزمایش تجربی به عنوان روش تصدیق و دستاورد معرفت جدید به وسیله تجربه حسی.
  3. روش منطقی – آزمونی[50]: ترکیب استدلال یا تعقل قیاسی و روش‌های ریاضی با رویکرد آزمون تجربی تجربه‌گرایی.
  4. عقیده به حکومت قانون: هم در طبیعت و هم در جامعه.
  5. پراگماتیسم یا اصالت عمل[51]: بکارگیری معرفت برای تغییر و کنترل (و نه تفکر محض منفرد).
  6. ریاضت دنیایی: در قلمرو علمی، رشد نرم‌های سیستماتیک، خالصانه و بی‌طرفانه کسب معرفت به عنوان یک تکلیف.